İslamın ‘Abese’si...

28 Eylül 2008 - Cumhuriyet

Asıl sorun: İki başlı eğitim

İki ayrı kuşak yetiştiren iki sistemin yan yana yaşaması, eğitimdeki ana sorun. Bu ikilik, ülkeyi iki yazılı, iki hukuklu, iki nikâhlı, iki kılıklı bir topluma çevirme tehlikesini taşıyor

13/05/2004 (1231 kişi okudu)

İLHAN BAŞGÖZ (Arşivi)

Meclis'teki YÖK kanunu tasarısı üzerindeki tartışmalar, imam-hatip liselerinde okuyan öğrencilere üniversite yolunun açılıp açılmaması üzerinde yoğunlaştı. Bence en önemli sorun tek bir kültür içinde, iki ayrı kuşak yetiştiren, iki ayrı eğitim sisteminin yan yana yaşamasıdır.

Dilleri bile uzaklaşıyor
Liselerle, imam-hatip liseleri birbirini iyi tanımayan, birbirine ters bakan, birbirini hor gören, aralarında gerginlikler, hatta düşmanlıklar bulunan iki ayrı kuşak yetiştiriyor. Bunlardan biri, bazı çevrelerce yobaz görüldüklerinden şikâyetçi.
Öteki, dinsiz sayıldıklarından, imam-hatip liselerinin büyük olanakları karşısında üvey evlat muamelesi gördüklerinden yakınıyor. Bunların tarihimize ve kültürümüze bakışları, onları yorumlamaları, kılık kıyafetleri ve dillleri bile birbirinden gittikçe uzaklaşıyor.
Söz konusu ikilik, Türkiye Cumhuriyetini, iki yazılı, iki tip bankalı, iki hukuklu, iki tip nikâhlı, iki tip ekonomili, iki kılıklı, iki takvimli bir topluma çevirme tehlikesini içinde taşımaktadır. Bunun işaretlerini şimdiden görüyoruz. Üstelik her hükümet, kendi ideolojisine göre bunlardan birine destek veriyor, ötekinin yolunu kapatıyor. Çocuklarımıza yazık oluyor. Bu ikilikten memleketimiz çok çekmiştir.
Demokrat bir idarede elbet herkesin aynı kalıp içinde düşünmesi beklenemez; sözünü ettigimiz ikilik, kurumlaşan iki karşıt düşünce sistemidir.

Askeri ihtiyaçlardan eğitime
Bu iki başlı eğitim Osmanlı'da 18'inci yüzyılın sonlarında asker okulları ile başladı. Batı'nın yeni silahlar ve yeni bir savaş tekniği ile donattığı orduları, Osmanlı'yı savaş meydanlarında sürekli yeniyordu. Osmanlı İmparatorluğu ordusu da keçeye pala sallamaktan kurtulup, yeni silahlar kullanmalı, yeni savaş bilimlerini öğrenmeliydi. Bu okullar yeni bir ordu yetiştirmek nedeniyle açıldı. 1769-74 Osmanlı-Rus savaşında Osmanlı donanması yakıldı, İstanbul savunmasız kaldı.
Bu yüzden 1776'da Mühendishane-yi Bahri-yi Hümayun (Deniz Mühendislik Okulu) kuruldu. Bunu, 1794'te kurulan Mühendishane-yi Berri-yi Humayun (Kara Mühendislik Okulu) ve 1834'te kurulan Mekteb-i Ulum-ı Harbiye, (Savaş Bilimleri Okulu), yani Harbiye takip etti. Mızıka-i Humayun'un kurulması bile askerin yürümesini kolayaştırmak nedenine bağlanmıştı.

Hendese, topografya, gramer
Asker okullarının programlarında hendese, cebir, haritacılık, topografya gibi, Osmanlı İmparatorluğu eğitim sisteminde bulunmayan dersler yer aldı. Bu okullarda okutulan ders kitaplarının çoğu, Batı dillerinden çevirilerdi. Sıbyan okullarında ve medreselerde ciddi bir Türkçe öğretimi yer almadığı için, bu okullar bir Türkçe sorunu ile karşılaştı. Eski okullardan gelen öğrenciler Türkçe okuyup yazmayı doğru dürüst bilmiyordu. Türkçenin ilk gramer kitapları bu okulların öğretmenleri tarafından yazıldı.

Gâvur icadı karatahta
Memleketteki tek basımevi olan İbrahim Müteferrika basımevi, sadece din kitapları bastığından, bu asker okulları ders kitaplarını basmak için kendi basımevlerini kurmak zorunda kaldılar. Asker okullarında dürbün, harita, karatahta üstüne yazı yazmak, resim yapmak gibi gâvur alet ve yöntemleri kullanıldı.
Burada şunu hatırlamakta fayda vardır: Mustafa Kemal'in ilk eğitimini aldığı Selanikteki Şemsi Efendi Okulu, karatahta kullandığı, öğrenciler tahta sıralarda oturduğu için gericilerce basılmış, karatahtalar kırılmış, sıralar parçalanmış ve Şemsi Efendi kaçarak canını zor kurtarmıştı. Bu asker okullarının yeni eğitim sistemine, 1827 yılında Tıbhane-i Amire (Tıp Okulu) katıldı. Kısa bir zaman sonra bu tıp okulunda dersler Fransızca verilmeye ve öğrenciler insan kadavraları üzerinde inceleme yapmaya başladı.

Gerginlik büyürken
Bu okullardaki yenilikler tutucu çevrelerce kabul edilir cinsten değildi.
Yeni okullar hareketine, 1839'dan itibaren orta dereceli eğitim veren Rüştiyeler, 1860 yılından sonra da kız ortaokulları, kız ve erkek öğretmen okulları, darülfünun, usul-i cedid üzere (yeni usul) eğitim veren bazı ilkokullar ve başka okullar da katıldı. Medreseler ve Sıbyan okulları
yenilik hareketinden uzak kaldılar. Sıbyan okulları sadece din dersleri, medreseler de 'akli ve nakli' İslam bilimlerini okutmakta devam ettikleri için eğitimin iki başı arasındaki gerginlik büyüdü. Osmanlı İmparatorluğu yönetimi, yeni açılan bu sivil okulları, medreseleri ve Sıbyan okullarını kontrol eden Şeriat makamlarına bırakmak istemedi. Bunun için de yeni okullar, 1856 yılında Maarif Nezareti'nin kurulmasına varan çeşitli geçici encümenlerle idare edildi.

1908 ve 31 Mart Olayı
Böylece Osmanlı'da İkinci Meşrutiyet'e kadar iki ayrı eğitim idaresi ve onlara bağlı iki ayrı eğitim sistemi sürüp geldi.
1908 yılında İkinci Meşrutiyet ilan edilince, imparatorlukta iki başlı bir eğitim sistemi iyice yerleşmişti. Medreseli-yeni okullu, alaylı-mektepli, zındık ve Müslüman terslikleriyle anılan iki değişik kuşak imparatorlukta gerginliklere, çatışmalara ve darbelere sebep oldu. 31 Mart Olayı'nda okullu ve alaylı subayların kanlı vuruşmaları bunlardan sadece biridir.
Daha Tanzimat döneminde böylesi parçalı bir eğitim sisteminin yanlışlığı görülmedi değil. Ortadaki tehlikeli ikiliği önlemek için, 1847 de 'Bütün maarif ve irfan alanını bir bütün içinde birleştirecek' Encümen-i Daniş kuruldu.
Encümene hem medreseden, hem medrese dışından değerli insanlardan başka, meşhur Osmanlı tarihçisi Joseph von Hammer ve lugatlerini bugün bile kullandığımız James Redhouse gibi yabancılar da üye kaydedildi. Ama, bu encümen birkaç değerli kitabın yayımlanmasından başka başarı gösteremedi.

Evkafın gücü ve Ziya Gökalp
İkinci Meşrutiyet dönemi 1916 ya kadar bu iki başlılığa bir çare bulamadı.
Bu iki başlılığın eski kanadı, yani Şeriat'ın ve Evkaf Bakanlığı'nın kontrol ettiği kanat güçlendi bile. Şeyhülislam hükümete üye olarak katıldı ve adalet bakanlığını da kontrol etmeye başladı. Medrese ve sıbyan okulları Evkaf'ın desteği ile yeniliklere direndi. Bu ikiliği büyük ölçüde Ziya Gökalp'ın görüşleri ortadan kaldırdı. Gökalp bu konuda diyor ki:
"Memleketimizde iki bakanlık var ki, birbiri ile iş birliği yapmadan eğitimle uğraşıyorlar. Evkaf ve Eğitim Bakanlıkları. Oysa idarede ve eğitimde birlik ilkesi Evkaf Bakanlığı'nın kendine has okulları olmasına engeldir. Evkaf idaresindeki okulları denetlemeye imkân yoktur. Çünkü devlet örgütü Eğitim Bakanlığı'na bu selahiyeti vermemiştir." (İlhan Başgöz, 80)

1916 reformları
İttihat ve Terakki hükümeti, Ziya Gökalp tarafından hazırlanan bir layihayı temel alarak 1916 yılında bu doğrultuda bir seri reform gerçekleştirdi. Şeyhülislam kabineden çıkarıldı. Şeriat Mahkemeleri Şeyhülislamlık'tan alınarak Adalet Bakanlığı'na bağlandı, Evkaf İdaresi ve bütün medreseler Meşihat'tan alınarak Maarif Bakanlığı'nın idaresinde birleştirildi... (Berkes, Niyazi. Türkiye'de Çağdaşlaşma. Haz. Ahmet Kuyaş, Yapı Kredi Yayınları. 3. baskı. 2002, 459)
Bu reform kanunları daha sonra Cumhuriyet döneminde gerçekleştirilen Tevhid-i Tedrisat (egitimin tek bakanlık idaresinde birleştirilmesi) ve medreselerin kaldırılması gibi köklü reformları büyük ölçüde kolaylaştırdı.
1924 yılında eğitim kurumları Maarif Vekâleti idaresinde birleştirilip medreseler kapatılınca, çok defa sanıldığı gibi, din eğitimi verecek okullar ortadan kalkmadı. Yüksek diyanet uzmanları yetiştirmek üzere İstanbul Üniversitesi'nde bir İlahiyat Fakültesi açıldı.

İlk imam-hatipler
Açıldığı yıl 224 öğrencisi olan bu fakültenin 1934 yılında 20 öğrencisi kalmıştı. Aynı kanunla memleketin çeşitli bölgelerinde, imam ve hatip yetiştirmek üzere 26 imam-hatip okulu kuruldu. Ama, Cumhuriyet'in laiklik politikası bu din okullarının gelişmesine meydan bırakmadı.
1934 üniversite reformu ile İlahiyat Fakültesi, İslam Enstitüsü'ne dönüştü. Laiklik ilkesinin Anayasa'ya girmesi üzerine imam-hatip okullarına devlet desteği kesildi. Bu okullar 1930-31 ders yılında kapandı. Milli Eğitim Bakanlığı, Anayasa'ya giren laiklik ilkesine ters düştüğü gerekçesi ile okullardan din derslerini de kaldırdı.

Din dersleri
Şurası dikkate değer ki, köy ilkokullarında 1938 yılında bile haftada bir saat din dersi okutuluyordu. Söz konusu derslerde, Tanrı'nın birliği, tarihi gerçeklere dayanılarak Peygamber'in hayatı öğretiliyordu. Müslümanlık, kimsenin dinine ve inancına karışmamak, çok çalışmak, hayırlı insan olmak, insanlarla iyi geçinmek, sahtekârlık yapmamak, kadercilikten ve bağnazlıktan uzak kalmak gibi çağdaş ahlak ilkeleri olarak anlaşılıyordu. (Başgöz, İlhan. Türkiye'nin Eğitim Çıkmazı ve Atatürk, Kültür Bakanlığı Yayınları. İkinci baskı 2001, 83) Böylece Türkiye Cumhuriyeti, tarihimizde büyük gerginliklere ve çatışmalara neden olan
iki başlı eğitime son vermişti.

1945'ten sonrası
1945'ten, yani çok partili döneme girildikten sonra, evvela Cmuhruyiet Halk Partisi'nin girişimi, sonra 1950 yılında iktidara gelen Demokrat Parti'nin politikası ile, iki başlı eğitim yeniden Türkiye'nin gündemine girdi. Ancak biz bu yakın tarihin hikâyesine dokunmayacağız.
Önemli olan iki başlı eğitimin bugün kurumlaşmış olmasıdır. Demokratlaşmanın birçok alanda önünü açan Ak Parti hükümeti, bu tehlikeli iki başlılığı ortadan kaldırmalıdır. Bunun nasıl sağlanacağına ilişkin görüşler hükümet kanadında da var görünüyor.
Bu kadar fazla imama ve hatibe, hele kadın imam ve hatiplere ihtiyaç bulunmadığına göre de, söz konusu okullar, öteki liselerle birleştirilip, liselere ilahiyat okumak isteyeler için özel programlar konabilir. Yahut, son sınıflarda fen-edebiyat olarak ikiye ayrılan şubelere bir de ilahiyat şubesi eklenir. İlahiyat fakültesine gitmek isteyen ögrenciler de bu şubelere gider.
Böylece birbirinden uzak duran iki kuşak aynı okulun çatısı altında, birbirlerini tanıyarak, birbirlerinden etkilenerek eğitimlerine devam ederler. Böyle olunca imam-hatip okullarının büyük kaynakları, üvey evlat düzeyinde kalan öbür liselere de ciddi katkılarda bulunur. Şunu hep aklımızda tutalım: Asker okulları geçmişte bu eğitim sisteminin bir tarafı idi, bugün de bir tarafıdır ve görünen odur ki, yarın da böyle kalacaktır.
Prof. Dr. İlhan Başgöz: Indiana Üniversitesi Profesör Emeritüs ile Van 100. Yıl Üniversitesi öğretim üyesi

90. DOĞUM GÜNÜNDE FAHRİ ERDİNÇ ÜZERİNE

KEMAL ÖZER’LE SÖYLEŞİ

Kadir İncesu

“Ne olursa olsun, Kemal, sen de içinde, dostlarım varken yalnız değilim bu dünyada. Gücüm azalmıyor, artıyor!” (S. 240) /“Yazıverin eliniz değdikçe, mektupsuz bırakmayın bu ağabeyi. Havam, suyum, güneşim, ekmeğim dost mektupları. Hele sizinki!” (S. 380)

İşte böyle demiş “İki Gözüm” diye seslendiği Kemal Özer’e yazdığı mektuplarda Fahri Erdinç...

Türkiye’den ayrıldığı 1949 yılından başlayarak öldüğü tarihe kadar hep Türkiye özlemiyle yaşamış. Radyodan duyduğu spikerin sesi, Türkiye’den gelen gazeteler, yolu Bulgaristan’a düşen dost edebiyatçılar, Fahri Erdinç’in içini bir kor gibi yakan özlemi dindirmeye yetmemiş, hafifletmiş sadece. O da yakın dostu Nâzım Hikmet gibi mırıldanmıştır belki  de “Yine Memleketim Üstüne Söylenmiştir”i: “Memleketim, memleketim, memleketim, / ne kasketim kaldı senin ora işi / ne yollarını taşımış ayakkabım, / son mintanım da sırtımda paralandı çoktan, / Şile bezindendi. // Sen şimdi yalnız saçımın akında, / enfarktında yüreğimin, / alnımın çizgilerindesin memleketim, / memleketim, / memleketim...”

Fahri Erdinç’in “...mektuplaşma bâbında, bir dağ çayı gibi akıp gelerek, göllenmeye, o yitirdiğimiz romantizmi bulmaya başladığım güzelin güzeli dostluk yüreğimsin.” diye seslendiği Kemal Özer, Fahri Erdinç ile 1976-1986 yıllarını kapsayan mektuplaşmalarını “Fahri Erdinç’ten Sanat ve Siyaset Üzerine Bulgaristan Mektupları” adıyla kitaplaştırdı. Kemal Özer ile, gençlerin tanımadığı, orta yaş grubundakilerin hayal meyal hatırladığı, 1950 ve 1960 kuşağının ise çok çok iyi tanıdığı, “Her biriyle yeniden doğuyorum.” dediği kitaplarının yeni baskıları -uzun yıllardan sonra- Yordam Kitap tarafından yapılmaya başlanan Fahri Erdinç üzerine söyleştik...

Fahri Erdinç, Ziya Yamaç ve Tuğrul Deliorman yaşadıkları hangi olaylar nedeniyle ülkelerini terkedip, Bulgaristan’a yerleştiler?

Bireysel olaylardan çok, yaşadıkları dönemin koşullarıyla açıklanabilir bu. Ziya Yamaç’la tanıştım, ama Tuğrul Deliorman’la tanışmış değilim. Onların kişisel serüvenlerini ayrıntılarıyla bilmiyorum. Fahri Erdinç’le genel koşullar dışında ne kadar ortaklık taşıyordu bu serüvenler, kestiremiyorum. İkinci Dünya Savaşı’nın ağırlaştırdığı baskılarla yüz yüze kaldıkları, bunun özellikle psikolojik ağırlığını kaldıramadıkları kesin. Fahri Erdinç için, bu baskıya ek olarak, aile yaşamının yarattığı olumsuz koşullar da, konservatuardan öğrencisi olduğu, usta belleyip bağlandığı Sabahattin Ali’nin yazgısıyla girdiği bunalım da anılabilir.

Fahri Erdinç’le nasıl tanıştınız?

İlk tanışmam öykülerini okumakla oldu. 1950’lerin ortalarında, okuma ve yazma serüveni içinde ben ve aynı kuşaktan Adnan Özyalçıner, Erdal Öz, Onat Kutlar, Demirtaş Ceyhun gibi arkadaşlar Fahri Erdinç’in öykülerini keşfettik. Yurt dışına çıkalı epey olmuştu, yeni yazdıkları kendi ülkesine ulaşmıyordu; ama özellikle sahaflarda bulunan Seçilmiş Hikâyeler Dergisi’nin eski bir sayısı bizi onun öyküleriyle buluşturmuştu. O günlerde hepimiz etkilenmiştik bu öykülerden. Başkalarından onu farklı kılan bir anlatımı ve yaklaşımı vardı. Yıllar sonra Bulgaristan’a yaptığım ilk gezide kendisiyle tanışınca, bu farklı yaklaşımın ne olduğunu anladım. Yapmak istediği sanatın amacını belirtirken, “okuyanın yüreğini bir cam parçası gibi çizmeli” diye özetlemişti. Yıllar önce bizi etkileyenin de bu olduğu ortaya çıkmıştı o zaman. Açıklanamayan, adı konmayan bir şey, sanki bir büyü kalıyordu okuyunca. Başka öykücülerden farklı kılan, bizi her okuyuşta içine alacak kadar kuşatıcı olan bu yaklaşımdı. Bizi olduğu gibi, bizden sonraki kuşağı da bu yaklaşımın etkilediğine, sözgelimi bir gencin ondan bir öykü okuduktan sonra “Bu kadar olur!” diye elindeki kitabı kaldırıp duvara çarptığına tanık olacaktım.

İkinci tanışmam, ancak 1976 yılında Bulgaristan’a gittiğim zaman gerçekleşti. O zamana değin kimi gelişmeler de olmuş, 1969’da (yurt dışına çıkışından tam 20 yıl sonra) Türkiye’de Diriler Mezarlığı kitabı yayınlanmış, dergiler de ona yer vermeye, ilgi göstermeye başlamıştı. Sözgelimi Türkiye Defteri dergisi onun için bir özel sayı yayınlamıştı. Biz de 1950’lerden gelen arkadaşlarla 1972-74 arasında yayınladığımız Yeni a Dergisi’nde sayfalarımızı ona açmıştık. Tanıştığım zaman, bütün bu okurluk ve tanıklık birikiminin yanı sıra kişiliğine ve serüvenine duyduğum saygılı bir merak içindeydim.

Fahri Erdinç’le kesişen bir yönünüz daha var, yazarlığınızdan başka... Fahri Erdinç Türkiye’den Bulgaristan’a giderken, sizin anneanneniz de Bulgaristan’dan gelmiş... Sizi yakınlaştıran nedenlerden birisi de ‘göçmenlik’ olgusu muydu?

Yakınlaştırma nedeni oldu mu, bilemiyorum. Belki cumhuriyetten çok önce, Balkan savaşının ardından gerçekleşmiş olduğu için, göçmenlik olgusu ailemde beni de etkileyecek boyutta sürüyor değildi. Anneannemin anlattığı masallardan aklımda kalan kimi sözcüklerin Bulgarca olduğunu ancak ilk gezide öğrenecek, annem kendi belleğinde yer etmiş kimi ayrıntıların izini sürmemi isteyecek, zamanla ilk gezimin oraya olmasında yaşamımı etkileyen bir rastlantı bulunduğunu düşünecektim; ama Erdinç’in göçmenlik serüveni bana hep  başka boyutlar içinde görünecekti.

Mektuplardan birinde altını çizdiğim gibi, onu tanımam, iki yönlü direnciyle tanışmamdan dolayı kendisine yakınlık duymamı sağladı. Bunlardan biri, diliyle kendi arasındaki bağlantıya verdiği önem; ikincisi, ülkesinin gerçeklerini yazmaktan, ülkesinin insanlarına yazmaktan bir an bile geri durmaması, yıllarca yazdıkları ülkesinde yayınlanamadığı halde bu direnci sürdürebilmesi. Bunlar beni yakınlıktan da öte, az rastlanan bir şeye duyulan hayranlık olarak etkiledi ve onunla tanışan birçok arkadaş gibi, ülkesindeki okura ulaşmasını sağlayacak ulaklığı üstlenmem için yükümledi.  

Mektuplaşmanızda en çok sözü edilen isimlerden birisi de Nâzım Hikmet... “Bazı gerçeklerin bilinmesi” adı altında Nâzım üzerine oynanan oyunlar ve “Nâzımcılık yapayım derken, Nâzım sempatisini zedelemek...” üzerinde özellikle duruyordu Fahri Erdinç...

Evet. Tanışmamızın ve mektuplaşmamızın başlangıç yıllarında Nâzım Hikmet, Türkiye’de yıllar sonra hem siyasal hem sanatsal gündemi yoğunlukla etkileyen bir konuma gelmiş bulunuyordu. İki alanda da onun yolundan gitmeyi benimsemiş olan Fahri Erdinç o dönemde gelişmelerden çok hoşnuttu, çok şey bekliyordu. Buna karşılık, militan ve insan olarak Nâzım’ın gerçek kimliğiyle tanıtılmadığından yakındığı da oluyordu. Zekeriya Sertel ve Aziz Nesin’in kitapları, duyarlı olduğu bu konuda onu rahatsız etmişti. “Bazı gerçeklerin bilinmesi” gerekçesiyle yazılanlar, Erdinç’e göre, Nâzım üzerinden sosyalizm dâvasına saldırılar içeriyor, buna karşı durmak gerekiyordu.

Fahri Erdinç bir mektubunda “...çalışırken, ‘Fahri ne der’i kılavuz edinebilirsen, böyle bir soylu endişeye, saygıya yer verebilirsen içinde, iyi olur, zarar değil, yarar görürsün bundan.” demiş. Fahri Erdinç’i önce öyküleriyle tanıdınız. Sonra da yakın dost oldunuz. Hangi özellikleri sizi etkiledi?

Başta hem sanatsal hem siyasal direniş içindeki yazgı adamı kimliğini tanımak etkiledi. Gelişim süreci içinde, bir geleneğin sürdürücüsü olma, o geleneğe bir halka olarak eklenme bilincine tanıklık etmek de. Andığınız cümle, bu bilincin altını çizdiği için önemli. Kendisi öyküde Sabahattin Ali’nin, şiirde Nâzım Hikmet’in geleneksel çizgisi içinde, her çalışmasında onların ne diyeceğini düşünerek yazmayı benimsemişti. Türkiye’den gelip de yeni tanışmış olduğu kuşak için bu geleneğin sürdürülmesini yararlı buluyor, onlara sık sık bunu öğütlüyordu. Sanat anlayışının birçok yanıyla olduğu gibi, bu yanıyla da onu etkileyici bulduğumu söyleyebilirim.

Fahri Erdinç 1 Mart 1979’da TYS Genel Kurulunda oybirliğiyle Onur Üyesi seçildi. Ancak bu duruma en büyük muhalefeti ise Aziz Nesin yaptı, Nâzım Hikmet ile Fahri Erdinç arasındaki bir olayı öne sürerek...

İleri sürülen olay, Nâzım Hikmet ile Fahri Erdinç arasında yıllardır sözü edilen, ama içyüzü tam bilinmeyen tartışmaydı. Bu tartışmayı ayrıntılarıyla Fahri Erdinç’in kaleminden Kalkın Nâzım’a Gidelim kitabında öğreniyoruz. Aziz Nesin’in muhalefetinin ardında başka bir olay daha vardı; o da TKP ile Nesin’in ilişkilerinde ortaya çıkan değerlendirme kaynaklı bir sorundu. Partinin kendisiyle ilgili değerlendirmesinde Fahri Erdinç’in rol oynadığını düşünüyordu Aziz Nesin. Kalkın Nâzım’a Gidelim kitabında bu olay da açıklığa kavuşturulmuştur.

Fahri Erdinç yıllar sonra Bulgar vatandaşı olup pasaport aldığında, özlemini her an duyduğu ülkesine neden gel(e)medi?

Fahri Erdinç, yurt dışına çıktıktan sonra yalnız vatandaşlıktan çıkarılmış değildi. Partide yaptığı siyasal çalışmalar vardı ve bunlar o zamanki yasalar önünde suçlu duruma düşürüyordu onu. Ayrıca emeklilik döneminde dahi örgüt adamı olma kimliğine ve parti disiplinine sıkı sıkıya bağlı kaldığı için bireysel davranmaktan yana değildi. Ülkeye dönecekse örgütüyle birlikte dönmek istiyordu. Parti bu dönüşü gerçekleştirdiğinde ise o artık yaşamıyordu.

Özlemini bireysel olarak yaşamayı ise her zaman sürdürdü. Bu özlemle, kolay düşünülemeyecek bir şey bile yaptı. Bulgar kulelerinden birine çıkıp Türkiye topraklarına bakmak üzere Edirne sınırına kadar gelmekten kendini alamadı.

Fahri Erdinç hiçbir zaman ülkesindeki olaylara seyirci kalmamış, yapıtlarında sıkça yer vermiş. Ozanı “Sökmüş ve sökecek bütün şafakların habercisi” olarak nitelemiştiniz bir şiirinizde. Ozanlarımızın çoğunun hemen yanı başlarındaki katliamlara, savaşlara sessiz kalmasını nasıl yorumluyorsunuz?

Andığınız dize, “Ozanın Gözü” adlı şiirdedir. Faşistlerce karakola çağrılan ve bir daha kendisinden haber alınamayan Bulgar ozanı Geo Milev’le ilgili bu şiirde, ozanın Devrim Müzesi’nde sergilenen takma gözünden yola çıkılmıştır. Takma göz, 30 yıl sonra bir toplu mezarda bulunmuş ve ozanın öldürüldüğünü kanıtlamıştır. Bunu kendi katillerine karşı ozanın yıllar sonra yaptığı bir suçüstü olarak yorumluyor şiir.

Bu yorumu, sözünü ettiğiniz “sessiz kalma” için de yapabilir ve “sökmüş ve sökecek bütün şafakların habercisi” diye nitelenmeyi hak eden ozan yıllar sonra bir başka suçüstü daha yapıyor diyebiliriz. 

Fahri Erdinç’in ölümünden sonra “Kalkın Nâzım’a Gidelim” adlı kitabı sizin çalışmalarınızla Varlık Yayınları arasında yayımlanmıştı, 1987 yılında... 

            Fahri Erdinç, yıllarca kitapları kendi ülkesinde basılmamış, buna karşın ülkesinin gerçeklerini yazmaktan, insanlarına seslenmekten geri durmamış bir yazardı. Yakından tanık olduğum son 10 yılında bu yazgıyı değiştirme yolunda gelişmeler olmuş, yazdıkları dergilerde yer bulabildiği gibi, kimi kitapları da yayınlanma olanağına kavuşmuştu. Ama bu yayın olanakları onu tüm birikimiyle okura götüremedi, hep bir engelle karşılaştı. Ülkesine olan özlemini olduğu gibi, bu olanağa bir gün kavuşabilme düşünü de ömrünün sonuna değin sürdürdü. Bu düş, ancak ölümünden 20 yıl sonra bugünlerde gerçekleşme yoluna girmiş bulunuyor.

            Yordam Kitap, ölümünden sonra Varlık Yayınları arasında ilk basımı yapılan Kalkın Nâzım’a Gidelim adlı anı kitabıyla birlikte Acı Lokma romanını da yayınladı. Öbür romanları, öykü ve şiirleriyle arkası gelecek. Böylece bir düş gerçekleşmiş olacak. Belki kendisi bunu görmemiş olacak, ama böylesi düşler insanın yalnız kendisi için değil başkaları için de gördüğü düşlerdir. O anlamda, gerçekleşmesinin sevincini hepimiz paylaşabiliriz.

Fahri Erdinç’i 70. yaş gününe hazırlanırken kaybettik. Size yazdığı mektuplardan anlaşıldığına göre o günü sabırsızlıkla bekliyordu. Hazırlıklarına da başlamıştı. 1 Ocak 2007 Fahri Erdinç’in 90. yaş günü... Ona verilebilecek en iyi hediye de bütün yapıtlarının Türkiye’de yayımlanması olacaktır herhalde.... Fahri Erdinç’in kitaplarıyla ilk kez karşılaşacak okurlar için ne gibi önerileriniz olacak?

Kendi bakışımı şöyle özetleyebilirim: Sanatsal ve siyasal yönleriyle bir yazgı adamının kimliği var karşımızda. Onu tanımak,  aynı zamanda, o kimliği oluşturan ve direniş diye niteleyebileceğimiz temel öğeyi tanımak anlamına geliyor. Kökleri 1940’lara giden, kendisine odak aldığı Sabahattin Ali ve Nâzım Hikmet’in sanat anlayışlarıyla yoğrulmuş bir toplumcu geleneğin halkası. Kendi yaşamındaki zorluklara yenik düşmeden üretimini sürdüren ödünsüz bir yazar ve ozan. Yapıtları, hem yazıldığı döneme göre, işlenişiyle, ele aldığı sorunlarla bir ileri aşamayı gündeme getiriyor, hem de kendinden sonrasına dil ve anlatım bakımından bir düzey hazırlıyor. Kitaplarını, 1980 sonrası koşullarının edebiyata getirdiği genel görünüm açısından bakıldığında, yaşamdan beslenen bir edebiyatın geçmişine ilişkin örnekler olarak okuyabileceğimiz gibi, onlarda yaşanan koşulların aşılması doğrultusunda önemli ipuçları da görebiliriz.    

Sayın Kemal Özer, Fahri Erdinç’le ilgili tanıklıklarınızı bizimle paylaştığınız için teşekkür ederim. Söyleşimizi 11 Mart 1979 ve 18 Aralık 1980 tarihli mektuplarınızdan iki alıntıyla bitirmek istiyorum:

“...Şu dünyada insanların dost olması, yani derdiyle dertlenmesi, sevinciyle sevinmesi kadar güzel bir şey yok Ne mutlu bize ki, seni tanıdık, bunca gönülden dost olduk. Yaşamında yer verdin bizlere, gizine ortak ettin, ne mutlu bizlere.”  

“Ağabey, hiç istemediğim noktayı koymalıyım. Mektup bitiyor, ama bitmeyen, bitmeyecek o kadar çok şey var ki. En başta sevgimiz, umudumuz. Selâm olsun dedikleri bizden öncekilerin, bizim selâm olsun diyeceklerimiz. Şurada ne kaldı görüşmeye, varsın yürek kabarıklığı milim oynamasın yerinden, şu kadar satıra varsın bana mısın demesin. Şurada ne kaldı görüşmeye? Mayıs değilse Haziran, Eylül değilse Ekim! ‘Sen orada zerdalisiz bir dal gibi dur / ben burada dalsız bir zerdali gibi durayım’ diyor ya A. Kadir, varsın desin! Şurada ne kaldı?”*

*“Fahri Erdinç’ten Sanat ve Siyaset Üzerine Bulgaristan Mektupları”  Düzenleyen: Kemal Özer

Nâzım Kitaplığı, 1. Baskı, Ekim 2006

Varlık Ocak 2007

Eski Edebiyata Yeni Yorumlar Sayı: 107 Temmuz-Ağustos 2007 Uykuda
	Menekşe Toprak

Tadını çıkar, ey acı, şu yavaş
yavaş işlediğin günahın, acele etme:
gün benim günüm, elde ettiğim
zamanı tepe tepe kullanıyorum.
(Medea, Seneca)

Tombul beyaz ellerini avucumun içine alamıyorum, yapmak istediğim halde okşayamıyorum şimdi onları. Derin uykusundan uyandıramam onu. Bembeyaz, yumuş yumuş teni. Koyu kahverengi kirpikleri yumuk bebekgözkapaklarının üzerine kıvrılmış. Derin uykusu, derin olması da iyi.
Eskiden çok ağlardı. Sorun sadece acıkması, altının ıslanmasıysa onu susturmak kolaydı. Ama gazı varsa, sancılarla kıvranır, sabahlara kadar gözünü kırpmaz, yorgunluktan ikimiz de bitap düşerdik.  Bu yüzden yiyeceğime dikkat ederdim, mesela sarmısak, yoğurt gibi şeylerden uzak dururdum. Anlardı da, eğer kazara sevmediği bir şeyler yemişsem, daima iştahla sarıldığı mememi ağzına alıp sütün tadına bakmış da hoşuna gitmemişse, yaygarayı koparırdı. Babasına benzetiyorum onun bu huyunu. O da böyle ağzının tadını bozan şeylere hemen tepki verir, kimi zaman kabalaşırdı. İstediğini elde edene kadar da sürerdi bu kabalığı. Bebeklerin huylarını anlamak kolay olmaz, hatta öyle kime benzediklerini çıkarmak da tam mümkün değil: teni, saçları, göz rengi her an değişebilir diyorlar; ama benimkisi hık demiş babasının burnundan düşmüş. Birden içimden onu uyandırmak geliyor, babasınınki gibi açık kahverengi mi göz rengi? Değişmiş olabilir mi uykuda? Uyuyor şimdi, babasınınki gibi hafif çekik göz kapaklarını huzurla kapatmış, kıpırdamıyorlar bile. Öyle derin ki uykusu, düş görüp görmediğini bile anlamak mümkün değil.
Hayır! Göstermeyeceğim seni ona. Oğlunu görmek istiyormuş... Onu hiçbir zaman görmeyeceksin, bizi bırakıp gitmeden önce düşünecektin dedim ve üzerine kapattım telefonu kaç kez. Biliyorum, henüz seslere, telefon zillerine tepki gösterecek, onlara uyanacak yaşta değilsin. Biraz önce, sen uyurken yine aradı, sesinde bir pişmanlık vardı. Öyle sandım. Pişman olduğunu ve bana geri dönmek istediğini sandım. İnsan altı ay içinde pişman olur da terk ettiği karısına, oğluna geri dönmek ister mi? İster elbet, bizi uğruna terk ettiği kadından alacağı bu kadarmış belki de. Esmer ateş parçası bir dilberdi hani, sevişgenliği altı ay sürdü, ateşi bu kadar kısa zamanda dindi demek. Dinsin! Diner! Her şey diniyor, seslerden sonra sessizlik, şamatadan sonra sükûnet, karanlıktan sonra aydınlık başlar eninde sonunda da, gerisi uç noktalarda gezinmenin sona ereceği süreğen huzuru bulmaya kalır sadece. Huzuru bulacağını mı umuyor yeniden? Tabii ki böyle bir şey demedi, yani geri döneyim ve kaldığımız yerden devam edelim gibi bir şey söylemedi. Ama çocuğu görmeye, ailemin durumunu sormaya hakkım var herhalde diye tutturdu. Hiçbir şeye hakkı yok onun. Biz artık başbaşayız. Bebeğim ve ben. Varsın uyusun, varsın açmasın şimdi istediğim halde gözlerini. Uyurken de büyür mü bebekler?
Böyle uzun uzun uyuyabildiğinden beri, ona da babasına da kızgınlığım geçti, bedenimin çırpıntılı acısı kesildi. Geceleri uzun uzun ağlayıp emzik istediğinde, o henüz hangi rengi alacağı belli olmayan balık gözü rengindeki gözleriyle bana bakarken, sanki bedenimi somuran ağzı babasınınki gibi gelir, hatırlatırdı bana onu da, arkasından bıraktığı bu mirası onun gölgesi olurdu adeta. Göğüslerim acıyana kadar emerken sütümü, sanki yanıbaşımdaydı o, baştan başa haz kesilirdi bedenim. Sonra doyuma ulaşmış, mutlu, huzurlu, uykuya dalarken bu kadar kendisine benzeyen bir oğulun böyle geride bırakılamayacağını, bir sabah uyandığında onu yanıbaşımda bulacağımı düşler ve inanırdım buna. Kısacık bir ana sığan çok güçlü bir inançtı bu.       
Şimdi de yine öyle dingin, uyuyor. Dokunsam uyanır. Gazı, sancısı yok belli ki. Henüz acıkmadı da...
Göğsüme dokunuyorum, yumuşak, sarkık, hayır, henüz pörsümemişler ama eskisi gibi sütten patlayacakmışçasına ağır da değiller. Birkaç hafta öncesine kadar kendiliğinden akardı süt. İnek gibisin derdim kendi kendime, içimden delice acımsı bir gülme gelirdi. Semirik inek. Eskiden kadınla inek bir tutulurmuş, belki hâlâ öyle... Kutsal inek! Derin lengerli dölek! Doğurgan inek! Doyurgan inek!
Gömleğimin düğmesini açıyorum, sutyenimin içinden çıkarıp koltuk altından itibaren kavrayıp öne doğru sıvazlıyorum göğsümü, meme ucuna doğru sıkıyorum. İncecik akıyor süt. Çoktan acıkmış olması gerekirdi, uyansa, uyandırsam şimdi, sütüm az ama yeter yine de. Açıkta kalan tombul koluna dokunuyorum hafifçe parmak uçlarımla, aman tanrım üşümüş bebeğim. Üstünü örtüyorum. Uyusun nasılsa acıkacak, yetmezse sütüm, dolaptan süt kaynatırım, gider mama alır yaparım.
Çok sıcak mıdır dışarısı? Bebeğimi de alsam –varsın uyusun– o derin uykusundayken bile çıkarsam; sokaklara, birkaç yıl sonra kumlarında beraber evler, kaleler yapacağımız, onun kaykayında sevinçle kayacağı iki sokak ötedeki parka uzansak... Dokunur mu güneş?

Eşikte, ayaklarımın parmak uçlarından başlayarak kavrıyor, sarıyor güneşin kavurucu sıcaklığı bedenimi. Gür ışıkla gözlerime doluşan kara noktalardan kurtulmak için kapatıp açıyorum gözlerimi.
Eskiden bu balkonda geçirirdim yazlarımı, en kavurucu sıcaklarda bile serin tutmayı bilirdim burayı. Yalnızken, kimse henüz istekli, tutkulu varlığımı kendi tutuşturucu bakışlarıyla bana hatırlatmamışken, şu şimdi içleri kupkuru saksılarımın çiçeklerinin gölgesinde belki öyle çok mutlu değilmişim ama memnunmuşum. Alışkanlıklarımla yürürmüş zaman, hesabını yapmazmışım ruh hallerimin. Kendime onun gözüyle bakmayı bilmediğim zamanlarda, çok keyifli, çok mutlu değilmişim belki ama dinginmişim, çoğu kez unuttuğum yalnızlıkta bir huzur varmış.
Balkon, balkonum… Çok eskilerden kalma gibi. Gitsem şimdi balkonun şu en uç köşesine, başımı kaldırıp çaprazıma düşen onun eski balkonunu görür hatırlarım, dalarım yine o gittiğinden beri içine düştüğüm korkulu çöngülümün içine; hatırlarsam sevmem bebeğimi, sütüm tümden kesiliverir, onun kanından, canından gelmiş olmasının hicabıyla acıyla kıvrılan bedenim hınca kesilir de, her şeyin suçlusu yavrummuşçasına, kupkuru olur duygusuna kapılıyorum.
İki adım ileri atıyorum, değişen bir şey yok, burada da içerde de, aynı işliyor hafıza. Sadece sıcak, çok sıcak. Köşedeki sedirin üzerindeki yeşil desenli sarı renkleri solmuş minder güneşin altında yanıyor adeta. Aldırmıyorum, oturuyorum. Hayır, değişen bir şey yok, öyle duygularım allak bullak olup çarkından çıkmıyor. Dehşetengiz, koygun bir yalnızlığın yükselmesini bekliyorum, tetikteyim. Bir kıpırdama yok içimde. Sadece soruyor içimdeki ses ve hatırlıyor. 
Sırtımı, bacaklarımı yakıyor minderin ısısı. Çaprazıma düşen balkonu görüyorum şimdi. Eskisi gibi. İki yıl önce buraya, bana taşındıktan sonra birileri yerleşti mi onun eski dairesine? Böyle, bu mindere oturduğum bir akşamüstü müydü onu çıplak balkonun demir parmaklıkları arasından çiçeklerimi izlerken fark etmem? Bakışlarındaki o özenme, o sıcaklık ne zamandan beri vardı, kaç zamandır gözlüyordu da beni, daha yeni fark ediyordum onu?
Meğer en kızgın güneşin altında bile hep diri, hep yeşil tutabildiğim kır çiçeklerimi seyredermiş. Güneşin kızgınlığında koca sarı başlarını tutamayıp, bir o yana bir bu yana kaykılan çiğdemlerim mi sadece, hercai menekşelerim, hele çıtkırıldım pempe, eflatun renkli petunyalarımın yaz boyu hep canlı kalışları... Şaşarmış, hayranlık duyarmış bitkilerimin güneşe karşı böyle dirençli olmalarına da, bir büyücüyle eş tutarmış beni. O kır çiçeklerinin arasında dönenip duran, şimdi kim bilir hangi kırık dökük saksının arkasında duran plastik su pervanesinden etrafa yayılan su damlaları çaprazdaki balkonuna sıçrarmış da, o küçücük damlalar bile kızgın güneşin altındaki balkonunun kalın betonunu, dokunamadığı parmaklıkları serinletirmiş. Severmiş bu serinliği. Kır çiçeklerini, balkonla bir bütünmüş duygusu veren, renkleri uçuk, eprik kiremit saksılarımı, hatta soluk sarı renkli plastik su pervanesini... Her şey öyle uyumlu, öyle birbirine karışmış bir doğallık ve yerleşmişlik duygusu verirmiş ki ona... Keşfedilmeyi bekleyen vahşi bir bahçe gibiymiş balkonum.  Uzaktan uzağa seyrettiği ben ise o bahar bitkileriyle adeta bir bütünmüşüz. Tıpkı çiçeklerim gibi çıtkırıldım, içine huzur veren bir yaşam enerjisiymişim. Saçlarımın rengine isim takmakta zorlanmış bir süre, mesela, kızıla çalan solgun bir sarı olurmuş gölgede, güneşin kızgınlığı altında ise kimi zaman solgun gülkurusu rengini alırmış.  Yüz ve saç rengiyle bütünleşik sarımsı kirpikler ve grimsi mat yeşil gözler, alnına konulmuş belli belirsiz çiller... Kirpiklerimin tenimin, saçlarımın rengiyle aynı olması, çipil olduğu duygusunu uyandırırmış onda. Belki de bu kadar ahenkli renkler ve bu denli simetrik bir yüzüm nedeniyle, her bakışında daha derin, daha efsunkâr bir huzur duyarmış bu uyum karşısında, o ahenge katılıp onunla bütünleşeceğine inanırmış.
Uyumu, ahengi siliklik olarak anlamalıymışım oysa, iddiasızlık, sıradanlık olarak... Çilli yüzüm huzur değil, aptallık ve bönlükmüş meğer. Öyle anlamalıymışım. Anlamamışım. Piç! Piç! Sevdiğin sevebileceğin hiçbir şey bırakmayacağım burada, bak o sevdiğin, hayat fışkıran balkon tozlanıp bozlaşmış. Saksılar, içlerindeki toprak ve bitki kökleri öyle uyumlu ki, soluk saman renginde, tek renk; kuru çatlamış toprak kokusunda. Onların hayat bulması artık mümkün değil.
İçim geçiyor. Çaprazdaki balkonda şimdi sanki hareketler görüyorum, uzun siyah saçlı bir kadının gölgesi uzanıyor demir parmaklıklar arasından. Ne ister ki, neye bu kadar dikkat kesilmiş, bu şimdi ölümü çağrıştıran balkonumu izler ki diyor uykuya teslim olmaya hazır içimdeki bir ses. Kimse olamaz o balkonda. Ama yine de kadının küçücük bedeni kocaman bir gölge, siyah gözleri tüm kokularımı, kirimi, ölü bitkilerimi bir fotoğraf makinesi gibi bir kareye sabitlediğini görüyorum kapalıyken gözlerim. Oysa bomboş o balkon, parmaklıklara dayandırılmış uzun saplı bir paspas değneği dışında. Gözlerim ağır, kapalı… Gölgenin etekleri uçuşarak yitiyor, imgesi de yok oluyor bedenim hafifleyip uykunun boşluğuna salınırken.
Bu kadar sıcakta, bu kadar kızgınlıkta uyuyabilir miyim?
Uyunur, ten kavrulurken, öyle tatlı bir gevşeklik ki, tek duyu koku şimdi sanki. Uykuya geçerken, önce hangi duyumuz körleşir? Önce hareketsizleşir eller, beden; gözler kapalıyken bile kirpikler arasından süzülen, hatta göz kapaklarından sızan ışık; sesler, ağzın kuruluğu ya da burukluğu, koku. Hayır ben sadece ısıyla birlikte kokuyu alıyorum şimdi. Eskiden bu balkona egemen olan limon kekiği, yasemin kokusu değil aldığım. Bok ve çiş kokusu. Hafiften de süt kokusu. Öyle belli belirsiz ki, biraz önce sağdığım kadar. Sidik kokusu, aybaşı bezinde beklemiş kan kokusu gibi. Koku dört bir yanım, düş kokudan ibaretmiş. Ağlıyor mu bebek? Yine gaz sancısı tuttu. Gaz sancısı. Bu kokum, leş kokusu. Leş görmemiş gözlerim, leş kokusu alıyor. Bebek ağlıyor, sesi önce düşümü sonra uykumu, şimdi de yüreğimi deliyor. İnatçı! İstediğine kavuşana kadar da devam edecek... Geri geleceği inancını yok eden bağırtıları, çatlak çatlak alçalıp inen tiz çığlığı; o bir anlık sonsuz inanca karşı duran, dinmek bilmez sancılı bebek ağlaması. Kuş tüyü yastık. Kuş tüyü yastığı önce kulağıma bastırıyorum, hayır yetmiyor, yastık kesemiyor sesleri, çığlık artıyor. Yüzü ağlamaktan, haykırmaktan morarmış. Bütün beden, tüm varlık hummalı bir korku. Sonu gelmeyen haykırış. Kuş tüyü yastık boğmalı sonunda çığlıkları, sesi, gaz sancısını, bebek hıçkırığını. Yorgun, bitkin bedenim. Yastık... anlık bir şey, anlık bir çırpınış, yastık çırpınıyor, kuş kanadı gibi elleri, hayır çırpınma, canın ne ki senin, parmakların çığlık olamaz, kuş tüyü hafifliğinde en fazla.
Ayağa fırlıyorum. Ne zamandır ağlıyor? Hayır düş değildi, gerçekten ağlıyor. Acıkmıştır, altını da ıslatmıştır. Güneş iyiden iyiye batıya kaymış, battı batacak. Uyumuşum, çok uyumuşum, yüzüm, kollarım bacaklarım yanmış güneşten. Üstelik düş de görmüşüm.
Balkondan içeriye girerken ağlamasının kesilmiş olduğunu fark ediyorum. Şimdi onu kucağıma alıp, emzireceğim, sonra küveti doldurup onunla beraber banyo yapacağım, kokulardan, yanıklarımdan arınıp sadece süt kokusu sürüneceğim.                     
Yanına yaklaşıyorum, ses yok. Düş müydü duyduğum sesi yoksa gerçekten uyandı da ağlaya ağlaya umudu kesildi de yorgunluktan yine uyuya mı kaldı?

Üstünü açıyorum. Üzerindeki örtü bıraktığım gibi. Bir faunus içindeymişçesine parlayan yüzü huzurlu ve dingin uyuyor. Ayak kısmında kıvrılmış yorganın ucunu düzeltmek için yorgana dokunuyorum. Serin, ıslak. Yorganın kıvrımıymış gibi görünen karartı ıslaklıkmış. Islanmış yorgan. Yorganın kenarında görülen elinin parmak uçlarında morartılar gördüğümü sanıyorum. Tam seçemiyorum, dışarının gür ışığından sonra karanlık geliyor içerisi bana. Geri çekilip biraz ötede, balkonun kapısının yanındaki ışığın düğmesine basıyorum. Işık yanmıyor, buzdolabının gürültüsünün kesilmiş olduğunu fark ediyorum. Açıyorum buzdolabının kapısını, onun da ışığı yanmıyor. Elektrikler kesilmiş. Ne zamandan beri? Geri dönüp bebeğe doğru eğiliyorum. Aman tanrım buz eriyor, bebeğim ölüyor.